سیاهک پنهان گندم

 بيماري سیاهک پنهان مهم‌ترین، رایج‌ترین و در عین حال مخرب‌ترین نوع سیاهک است، که خسارت زیادی به محصول گندم مخصوصاً گندم پاییزه وارد می‌آورد. با شکسته شدن دانه­های آلوده در طی مراحل برداشت، اسپورهای قارچ آزاد شده و به وسیله باد، دانه­های سالم و خاک، مزارع اطراف را آلوده می­ کنند، که از نظر گسترش عامل بیماری در گندم­ های زمستانه و در مناطقی با تابستانهای خشک حائز اهمیت است. اين بيماري از تمام مناطق كشور گزارش شده است و در واقع يكي از مهمترين و شايع‌ترين بيماريهاي گنـدم در كشور مي‌باشد، به نحوي كه ميــزان خـسارت آن گاهـي بـه طور متـوسط تا 25 درصد مـحـصول تـخـميـن زده شـده اسـت. مقاله حاضر به توصیف چرخه زندگی و روشهای مبارزه علیه این بیماری می­ پردازد.

سارا مهرابی

عامل بیماری:
سـيـاهـك پـنـهـان گـنـدم (Covered Smut)حـاصـل دو گــونه قارچTilletia laevis و T. tritici مي‌باشد. در ايران گونه اول انتشار زيادتري دارد. سطح تليوسپورها در T. laevis صاف ولي در T. tritici مشبك مي‌باشد. سيكل زندگي اين دو گونه شبيه به هم بوده و امكان دارد در يك گياه آلوده هر دو موجود باشند.

 :طبقه بندي علمي

علائم بيماري:  

گياهان آلوده در مراحل رشدي مختلف، از نظر ارتفاع با گياهان سالم اختلاف چنداني ندارند. خوشه­ هاي آلوده باريك می شوند و نسبت به خوشه­ هاي سالم بيشتر رنگ سبز را نشان مي­ دهند، كه رنگ سبز آن­ها متمايل به آبي تا خاكستري به نظر مي ­رسد. سيستم ريشه ­اي گياهان آلوده معمولاً گسترش ضعيفي دارد و پنجه ­زني در اين گياهان افزايش مي ­يابد. علائم قطعي آلودگي تا زمان خوشه­ دهي گياهان آلوده قابل تشخيص نيست. سنبله ­ها از هم بازتر می­ شوند و با زاويه بزرگتري نسبت به محور اصلي خوشه قرار مي­ گيرند. دانه­ هاي آلوده نسبت به دانه­ هاي سالم كوتاهتر و ضخيم­تر هستند.

گاهي بر روي يك سنبله دانه­ هاي آلوده و سالم با هم مشاهده مي­ شوند. شكل دانه‌هاي آلوده تقريباً شبيه دانه‌هاي سالم است ولي فقط پوسته خارجي (پريكارپ) آن باقي مي­ماند و محتويات درون دانه از بين می­روند و به جاي آن توده سياه رنگ حاوي تعداد بي­شماري تليوسپورهاي قارچ عامل بيماري قرار مي‌گيرند. در موقع خرمن­كوبي گرد سياه رنگ اسپور آزاد مي‌شود. گياهان آلوده معمولاً نسبت به زنگ زرد و خسارت ناشي از سرما حساس­تر می­ شوند، ولي نسبت به سفيدك پودري يا سطحي مقاوم­تر مي­ گردند.

گياهان آلوده در مراحل رشدي مختلف، از نظر ارتفاع با گياهان سالم اختلاف چنداني ندارند. خوشه ­هاي آلوده باريك می­ شوند و نسبت به خوشه­ هاي سالم بيشتر رنگ سبز را نشان مي­ دهند، كه رنگ سبز آن­ها متمايل به آبي تا خاكستري به نظر مي ­رسد.

چرخه بيماري:

عامل بيماري سياهك پنهان زمستان را عمدتاً به صورت تليوسپور روي سطح بذر و گاهي در خاك به سر مي ­برد. اين اسپورها در اثر رطوبت جوانه مي‌زنند. دماهاي پايين حدود 5 تا 15 درجه سانتي‌گراد براي جوانه زدن اسپور و توليد هيف آلوده كننده مناسب است. همزمان با جوانه زدن و خروج گياهچه جوان از بذر، اسپور قارچ نيز جوانه زده و طي مراحل مختلف، توليد ميسيليوم مي­ كند. اين ميسيليوم ­ها مستقيماً به گياهچه جوان رخنه كرده و در بين برگ­هاي در حال تشكيل يا بافت مريستم انتهايي گياه گسترش يافته و همزمان با رشد گياه، تا مرحله خوشه به رشد خود ادامه مي­ دهند. ميسيليوم ­هاي قارچ تمام قسمت­ هاي خوشه را حتي قبل از خروج از غلاف آلوده مي­ كنند و در نهايت محتويات دانه را مصرف كرده و فقط پريكارپ دانه باقي مي­ ماند. هنگام برداشت دانه‌هاي آلوده، اسپورها آزاد مي‌گردند و به اين ترتيب خاك و بذرهاي سالم را آغشته مي‌سازند. معمولاً 5 گرم اسپور در 1000 گرم بذر، حداكثر آلودگي را به وجود مي‌آورد. اسپورها در شرايط انبار به مدت طولاني قوه ناميه خود را حفظ مي‌كنند.

روش­هاي كنترل و مبارزه:

روشهای کنترل عبارتند از:
استفاده از بذر سالم
استفاده از ارقام مقاوم
آیش
تعیین تاریخ کاشت مناسب
مبارزه شيميايي

بيماري سياهك با استفاده از ارقام مقاوم و تناوب زراعي تقريباً قابل كنترل است. براي توليد ارقام مقاوم، شناسايي پاتوتيپ عامل بيماري به منظور تعيين فاكتورهاي بيماريزايي و ژن‌هاي مقاومت موثر در مناطق مختلف ضروري مي‌باشد.
خوشبختانه علیرغم اهمیت و شدت پراکنش این بیماری در ایران، امکان کنترل این بیماری به روش ضدعفونی بذر با قارچکش­های مناسب وجود دارد که در این خصوص لازم است به نکات زیر توجه داشت:

­ در صورت عدم اطمینان از سلامت بذر، ضدعفونی بذور به خوبی انجام شود.
­ در انتخاب نوع سم دقت شود تا قارچ­کش مورد استفاده علاوه بر اثر قارچ­کشی، تأثیر نامطلوبی روی محصول نداشته باشد.
­ استفاده از سم با دوز مناسب
­ دقت کافی در انجام عملیات ضدعفونی بذور
در حال حاضر استفاده از بذور سالم و نيز استفاده از قارچكش‌هاي موثر براي ضدعفوني بذور، علمي‌ترين و با صرفه‌ترين روش جلوگيري از خسارت اين بيماري مي‌باشد. قارچ­كش­هاي رايج مورد استفاده شامل موارد زير هستند:

1- ديفنوكونازول 3% اف اس: به نسبت يك در هزار (يك کیلوگرم در هزار کیلوگرم بذر گندم)
ديفنوکونازول قارچ­کشي سيستميک از گروه تري­آزول­ها مي­ باشد. براي ضدعفوني بذور گندم بر عليه سياهک آشکار و پنهان به کار برده مي­شود. ديفنوکونازول داراي اثر حفاظتي و معالج است و نحوه اثر آن جلوگيري از بيوسنتز ارگوسترول مي­­باشد.
2- تبوكونازول 2% دي­ اس (پودر براي ضدعفوني خشك بذر): 1.5 کیلوگرم در 1000 کیلوگرم بذر
تبوکونازول قارچ­کشي سيستميک از گروه تري­آزول است، که داراي اثر حفاظتي و معالج مي­ باشد و براي کنترل سیاهک پنهان گندم و سیاهک آشکار گندم به کار برده مي­ شود. تبوکونازول از بيوسنتز ارگوسترول جلوگيري مي­ کند و سبب توقف توسعه قارچ مي­ گردد. هنگام کاربرد پودر تبوکونازول نباید رطوبت بذرهای گندم بیش از 12% باشد. این فرآورده نبايد روی بذور جوانه زده، آسیب دیده، مچاله شده و نیز بذور با قوه نامیه کم استفاده گردد.
3- کاربندازیم 60% پودر وتابل: به نسبت 2 در هزار (دو کیلوگرم در هزار کیلوگرم بذر گندم)
کاربندازيم قارچ­کش سيستميک، با اثر حفاظتي و درماني از گروه بنزوايميدازول­ها مي­ باشد. اين قارچ­ کش پس از سمپاشي توسط بافت­هاي سبز گياه و ريشه جذب مي­ شود. کاربندازيم با جلوگيري از بيوسنتز بتاتوبولين، موجب اختلال در تقسيم هسته مي­ شود.

4- ترياديمنول 5/7% دي­اس: به نسبت 2 در هزار (دو کیلوگرم در هزار کیلوگرم بذر گندم)
ترياديمنول قارچ­كشي سيستميك با اثر حفاظتي، معالج و ريشه­ كن كننده از گروه تري­آزول­ها مي ­باشد. اين قارچ­كش از بيوسنتز ارگوسترول جلوگيري مي­ كند.
5- دي­نيكونازول 2% پودر وتابل: به نسبت دو در هزار و دي­نيكونازول 2% اف اس: به نسبت يك در هزار (100 سانتي متر مكعب براي ضدعفوني 100 كيلوگرم بذر گندم)
دي­نيكونازول قارچ­كشي سيستميك با اثر حفاظتي و معالج از گروه تري­ آزول­ها است و از بيوسنتز ارگوسترول جلوگيري مي­ كند.
6- كاربوكسين تيرام 75% پودر وتابل: به نسبت 2 در هزار (دو کیلوگرم در هزار کیلوگرم بذر گندم)
كاربوكسين تيرام قارچ­كشي مختلط با طيف اثر گسترده، متشكل از يك تركيب سيستميك (كاربوكسين از گروه اكساتين­ها) و يك تركيب تماسي (تيرام از گروه دي­تيوكاربامات­ها) مي­باشد. كاربوكسين از طريق اختلال در تنفس سلولي و تيرام از طريق اختلال عمومي در كار آنزيم­ها تاثير خود را اعمال مي­ كنند.
7- مانكوزب 80% پودر وتابل: به نسبت 2 در هزار (دو کیلوگرم در هزار کیلوگرم بذر گندم)
مانكوزب قارچ­كشي تماسي با اثر حفاظتي و از گروه دي­تيوكاربامات­ها است. اين قارچ­كش با اختلال عمومي در متابوليسم سلولي نقش خود را ايفا مي­ كند.


فهرست منابع

1.اخوت، محمود. 1378. بيماريهاي غلات. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 81-192.
2 .اسدي، پرويز و مهوش بهروزين. 1379. بررسي اثر مقادير چند قارچكش ساخته شده داخلي و خارجي براي ضدعفوني بذر عليه بيماري سياهك پنهان معمولي گندم در آذربايجان شرقي. چهاردهمين كنگره گياهپزشكي ايران، دانشگاه صنعتي اصفهان، صفحه 206.

3. بهداد، ابراهيم. 1377. عوامل بيماري‌زا و بيماريهاي مهم گياهي ايران. نشر ياد بود،61 ـ 94.

4. Fischer, G. W., and C. S. Holton. 1957. Biology and control of the smut fungi. Ronald Press, New York, 622 p.
5. Hoffmann, J. A. 1982. Bunt of wheat. Plant Dis. 66:979-986.
6. Neergaard, P. 1977. Seed pathology. Vol. I. The MacMillan Press, London, U. K. 839 p.